Het Duitse toetsenbord wordt vaak samengevat met één anekdote: de Y en de Z zijn omgewisseld. Dat klopt, het is zichtbaar, maar het is veruit het minst storende detail. Wat het leven van iemand die voor het eerst een Duitse toetsenbordindeling gebruikt echt verandert, zijn de drie umlauten, de ß, en vooral de verplaatsing van het apenstaartje, de backslash en de accolades naar een toets die in AZERTY nauwelijks wordt gebruikt. Binnen enkele minuten weet u waar de toetsen zich bevinden ten opzichte van uw eigen toetsenbord, hoe u correct Duits schrijft zonder iets aan te schaffen, en of uw mechanisch toetsenbord fysiek geschikt is voor een set Duitse toetsen.
De essentie
Het Duitse toetsenbord is een gestandaardiseerde softwarematige indeling, maar de fysieke overstap op uw toetsenbord hangt af van één hardwarecriterium: het ISO- of ANSI-formaat. De vier punten om in gedachten te houden voordat we de details induiken.
- De Duitse indeling heet QWERTZ en is gestandaardiseerd door de DIN 2137 onder de naam T1-indeling, zowel in Duitsland als in Oostenrijk.
- Het echte verschil met AZERTY is niet het alfabet, maar het derde niveau met AltGr, waar het apenstaartje, de backslash, de vierkante haken en de accolades staan.
- U kunt ä, ö, ü en ß typen zonder Duits toetsenbord, op zowel Windows als macOS, met minder dan twee minuten configuratie.
- Het installeren van een set Duitse toetsen is alleen mogelijk op een toetsenbord met een ISO-indeling met 105 toetsen. Op een ANSI met 104 toetsen past de set niet.
Wat is het Duitse QWERTZ-toetsenbord precies?
Het Duitse toetsenbord is de standaard QWERTZ-indeling die in Duitsland en Oostenrijk wordt gebruikt: het neemt de basis van het Engelse toetsenbord over door de Y en de Z om te wisselen en voegt speciale toetsen toe voor de umlauten ä, ö, ü en de ß. De Duitse toetsenbordindeling dankt zijn naam, net als QWERTY en AZERTY, aan de eerste zes letters van de bovenste rij.
Deze indeling is allesbehalve informeel. Ze is gestandaardiseerd door de DIN 2137, de Duitse norm voor toetsenborden, waarvan de editie DIN 2137-1:2012-06 deze als basisindeling aanwijst onder de naam T1 (Tastaturbelegung 1). Dit is de T1 die u aantreft op een toetsenbord dat in Berlijn of Wenen wordt verkocht, en dit is de indeling die Windows en macOS aanbieden onder de naam Duits.
Vier verschillen scheiden het Duitse toetsenbord van het Engelse, en ze hebben in het dagelijks gebruik niet allemaal hetzelfde gewicht.
- Het omwisselen van Z en Y: de Z verhuist naar de bovenste rij, de Y naar de onderste rij. De logica is statistisch: de Z komt veel voor in het Duits en de Y bijna nooit.
- De toevoeging van umlauten en de ß: er verschijnen drie speciale toetsen rechts van de P en de L, plus één voor de ß op de cijferrij.
- De introductie van een derde niveau dat toegankelijk is via de AltGr-toets, nodig vanwege de ruimte die deze nieuwe toetsen innemen.
- De vertaling van toetslabels naar het Duits: Strg vervangt Ctrl, Entf vervangt Del, Umschalt vervangt Shift. Alleen de Esc-toets behoudt zijn internationale afkorting.
Een historisch detail moet worden gecorrigeerd, omdat het nog steeds in veel artikelen opduikt. De editie uit 2012 van de norm definieerde twee uitbreidingen, T2 en T3, die bedoeld waren om andere Latijnse alfabetten mogelijk te maken. Deze zijn nooit aangenomen en werden vervangen door de E1- en E2-indelingen in de herziening van 2018, die zelf weer zijn aangepast in de editie van 2023. Met andere woorden: als u ergens leest dat de Duitse standaard bestaat uit T1, T2 en T3, dan is die informatie meer dan tien jaar oud. Op een modern mechanisch toetsenbord is T1 nog steeds de referentie, terwijl de uitbreidingen marginaal blijven.
QWERTZ, AZERTY, QWERTY: wat verandert er echt per toets
Voor een Franstalige is de overstap van AZERTY naar QWERTZ een veel grotere verandering dan voor een Engelstalige, omdat AZERTY vijf letters verplaatst en de toegang tot cijfers omkeert, terwijl QWERTZ slechts twee letters verschuift ten opzichte van QWERTY. Dit is de vergelijking die Engelstalige gidsen over de Duitse toetsenbordindeling nooit maken, terwijl het juist de vergelijking is die voor u relevant is.
- Element | AZERTY (Frankrijk) | QWERTY (VS) | QWERTZ (Duitsland)
- Eerste zes letters boven | A Z E R T Y | Q W E R T Y | Q W E R T Z
- Positie van de Z | bovenste rij, 2e toets | onderste rij | bovenste rij, 6e toets
- Positie van de Y | bovenste rij, 6e toets | bovenste rij, 6e toets | onderste rij
- Positie van A en Q | A boven, Q links van midden | Q boven, A links van midden | Q boven, A links van midden
- Positie van de M | rechts van de L | onderste rij | onderste rij
- Cijfers 1 t/m 0 | via Shift | directe toegang | directe toegang
- Speciale nationale toetsen | é è ç à ù | geen | ä ö ü ß
- Standaard fysiek formaat | ISO, 105 toetsen | ANSI, 104 toetsen | ISO, 105 toetsen
Twee regels in deze tabel verdienen extra aandacht. De eerste is de toegang tot cijfers: op een AZERTY-toetsenbord moet u Shift ingedrukt houden voor een cijfer, terwijl QWERTZ ze direct toegankelijk maakt, net als het QWERTY-toetsenbord. Voor iedereen die gegevens invoert of programmeert, is dit een directe winst.
De tweede is de positie van de M en de A. AZERTY is de enige van de drie die de M uit de onderste rij haalt en A en Q omwisselt. Een Franstalige die overstapt naar QWERTZ moet dus vijf letters opnieuw leren, geen twee. Een Engelstalige die dezelfde overstap maakt, leert er twee. Deze asymmetrie verklaart waarom Engelstalige gebruikers spreken over een aanpassing van enkele uren, terwijl de Franstalige ervaring in dagen wordt uitgedrukt.
ä, ö, ü en ß typen zonder Duits toetsenbord: de methoden die werken
U heeft geen speciale hardware nodig om correct Duits te schrijven: elk besturingssysteem biedt ten minste twee native methoden, en de snelste is in minder dan twee minuten geconfigureerd. Dit is de meest gestelde vraag over de Duitse toetsenbordindeling, en vreemd genoeg de minst goed behandelde in de gidsen over dit onderwerp.
Hier zijn de betrouwbare methoden, per systeem.
- Windows, toegevoegde indeling: voeg Duits toe in de taalinstellingen en wissel vervolgens met Windows en spatiebalk. De umlauten verschijnen dan rechts van de P en de L. Dit is de snelste methode als u regelmatig Duits schrijft.
- Windows, numerieke codes: houd Alt ingedrukt en typ de code op het numerieke toetsenblok. Alt en 0228 voor ä, 0246 voor ö, 0252 voor ü, 0223 voor ß, en 0196, 0214, 0220 voor de hoofdletters Ä, Ö, Ü. Ideaal voor een incidentele letter in een document.
- Windows, US International-indeling: deze verandert het dubbele aanhalingsteken in een dode toets. U typt het aanhalingsteken en daarna de klinker, en de umlaut wordt toegepast. Handig als u wisselt tussen Engels en Duits.
- macOS, Option-toets: houd Option en U ingedrukt, laat los en typ de klinker voor ä, ö of ü. De ß krijgt u met Option en S. Geen configuratie vooraf nodig, de methode werkt direct.
-
Linux, Compose-toets: activeer een Compose-toets in de invoerinstellingen en typ het dubbele aanhalingsteken gevolgd door de klinker. Het commando
setxkbmap deschakelt de hele sessie over naar het Duits.
Drie reflexen kosten daarentegen veel tijd en kunt u beter afleren.
- Een teken kopiëren en plakken van een webpagina bij elk gebruik, wat de opmaak van het document verpest.
- ä vervangen door ae of ß door ss in een officiële brief, een cv of een eigennaam. Deze vervanging werd getolereerd in een telegram uit de jaren 70, maar niet in een professioneel document.
- De tekentabel openen bij elke aanslag, terwijl de bijbehorende numerieke code in een minuut te leren is.
Een woord over de hoofdletter ß, de bekende ẞ. Dit teken bestond simpelweg niet in het dagelijks gebruik; typografen vervingen de ß door SS in woorden die in hoofdletters waren geschreven. Het is inmiddels officieel gemaakt en recente Duitse toetsenborden bieden een speciale combinatie om het te produceren. Op een Frans toetsenbord blijft de vervanging door SS in hoofdletters de eenvoudigste en meest correcte optie.
AltGr, de toets die uw productiviteit in QWERTZ bepaalt
De echte schok van het Duitse toetsenbord is niet het alfabet, maar het feit dat het apenstaartje, de backslash, de vierkante haken en de accolades allemaal via de AltGr-toets gaan, omdat de umlauten en de ß de plekken innemen waar het Amerikaanse toetsenbord zijn symbolen heeft. Voor een programmeur is dit het verschil tussen een kleine ergernis en een constante gymnastiek.
- Symbool | QWERTY US | AZERTY FR | QWERTZ DE
- Apenstaartje | directe toegang (Shift en 2) | AltGr en à | AltGr en Q
- Backslash | directe toegang | AltGr en 8 | AltGr en ß
- Verticale balk | directe toegang (Shift) | AltGr en 6 | AltGr en de toets links van de Y
- Vierkante haak openen | directe toegang | AltGr en 5 | AltGr en 8
- Vierkante haak sluiten | directe toegang | AltGr en ° | AltGr en 9
- Accolade openen | directe toegang (Shift) | AltGr en 4 | AltGr en 7
- Accolade sluiten | directe toegang (Shift) | AltGr en = | AltGr en 0
- Tilde | directe toegang | AltGr en é | AltGr en de toets +
- Euro | AltGr en E | AltGr en E | AltGr en E
Het lezen van deze tabel is leerzaam. Het Amerikaanse QWERTY geeft acht van deze negen symbolen direct of met Shift. AZERTY plaatst er al zeven achter AltGr, waar Franse programmeurs altijd over klagen. QWERTZ doet precies hetzelfde, maar met andere posities dan AZERTY. Resultaat: een Franse programmeur achter een Duits station verliest niet zijn AltGr-reflexen, maar de mentale kaart van hun posities. Dat is verwarrender dan alles opnieuw leren.
Een tweede valkuil bij een Duits station zijn de labels. Ze zijn vertaald, en niets lijkt minder op een Ctrl-toets dan een Strg-toets als je ernaar zoekt. De afkortingen om te kennen:
- Strg voor Steuerung, dit is de Ctrl-toets.
- Entf voor Entfernen, dit is de Del-toets.
- Einfg voor Einfügen, dit is de Ins-toets.
- Pos1 voor de Home-toets, en Ende voor de End-toets.
- Umschalt voor Shift, Feststell voor Caps Lock.
- Druck voor Print Screen, en Rollen voor Scroll Lock.
Overschakelen naar QWERTZ op Windows, macOS en Linux in vijf minuten
Het activeren van een Duitse toetsenbordindeling vervangt niets en maakt niets kapot: de indelingen bestaan naast elkaar, het wisselen gebeurt met een sneltoets en terugkeren is direct. Geen reden om te aarzelen.
Op Windows 11:
- Open Instellingen, dan Tijd en taal, dan Taal en regio.
- Klik op Een taal toevoegen en kies Duits (Duitsland).
- Laat Windows de invoermodule installeren, dit duurt enkele seconden.
- Wissel tussen indelingen met Windows en spatiebalk.
Op macOS:
- Open Systeeminstellingen, dan Toetsenbord.
- Klik bij Invoerbronnen op Wijzig.
- Voeg Duits toe aan de lijst.
- Wissel met Ctrl en spatiebalk, of via het vlagmenu in de menubalk.
Op Linux voegt u Duits toe in de regionale instellingen van uw desktopomgeving, of voert u direct setxkbmap de uit in een terminal om de huidige sessie om te schakelen. Het commando setxkbmap fr brengt u terug naar AZERTY.
Een detail dat de meeste gidsen vergeten: als uw toetsenbord programmeerbaar is, kan het wisselen ook plaatsvinden in de firmware van het toetsenbord zelf, via QMK of VIA. Dit is erg nuttig. De indeling reist dan mee met het toetsenbord, onafhankelijk van de machine waarop het is aangesloten, wat het probleem van een gedeeld station of een vergrendelde bedrijfscomputer oplost. De meeste huidige custom toetsenbordkits zijn compatibel met een van deze firmwares.
De echte hardwarevraag: is uw toetsenbord ANSI of ISO?
De mogelijkheid om fysiek Duitse toetsen op uw toetsenbord te installeren hangt niet af van het merk, de prijs of de switches: het hangt uitsluitend af van het fysieke formaat, ISO of ANSI. Dit is het blinde punt van alle gidsen over de Duitse toetsenbordindeling, inclusief die van merken die Duitse toetsenborden verkopen.
Het formaat beschrijft de vorm en het aantal toetsen, ongeacht wat erop gedrukt staat. De ISO heeft 105 toetsen, met een L-vormige Enter-toets over twee rijen, een ingekorte linker Shift en een extra toets rechts daarvan. De ANSI heeft 104 toetsen, met een horizontale Enter-toets op één rij en een volledige linker Shift.
- Uw huidige toetsenbord | Kan een set Duitse toetsen worden geïnstalleerd? | Wat moet er veranderen
- ISO FR in AZERTY | Ja, direct | De set keycaps en een software-instelling
- ISO UK | Ja, direct | De set keycaps en een software-instelling
- ISO DE al in QWERTZ | Niets te doen | Eventueel een esthetische set
- ANSI US met 104 toetsen | Nee | De plate, de PCB, dus het hele toetsenbord
Hier is het technische feit dat niemand duidelijk formuleert: een Frans ISO-toetsenbord in AZERTY en een Duits ISO-toetsenbord in QWERTZ hebben exact dezelfde fysieke geometrie. Dezelfde toetsgroottes, dezelfde L-vormige Enter, dezelfde ingekorte linker Shift, dezelfde extra toets. Alleen de gedrukte tekens en de softwarematige indeling verschillen. Concreet: als uw mechanisch toetsenbord een ISO-indeling heeft, kost overstappen naar QWERTZ alleen een set QWERTZ-keycaps en twee minuten instellen. De behuizing, de plate, de PCB en de switches veranderen niet.
Het omgekeerde is net zo duidelijk. Op een ANSI-toetsenbord zal een set Duitse toetsen nooit passen: er ontbreekt een toets, de grote Enter heeft niet dezelfde vorm en de linker Shift heeft niet dezelfde breedte. Dit is geen merk-incompatibiliteit, maar een dimensie-incompatibiliteit. Er bestaan geen adapters en hot-swap verandert daar niets aan, aangezien dat betrekking heeft op de switches, niet op de geometrie van de toetsen. De enige optie is het vervangen van de plate en de PCB, dus het toetsenbord. Als deze terminologie u niet bekend is, behandelt de volledige gids over ANSI versus ISO beide formaten punt voor punt.
Blijft het meest voorkomende geval: de gebruiker die alleen visuele referentiepunten wil zonder de systeemtaal te wijzigen. Een set QWERTZ-toetsen op een ISO-toetsenbord werkt prima, en terugkeren naar een set ISO FR AZERTY-keycaps duurt vijf minuten met een keycap-trekker.
Heeft u echt een Duits toetsenbord nodig?
In de overgrote meerderheid van de gevallen: nee. De softwarematige omschakeling volstaat, en de aankoop is alleen gerechtvaardigd als u dagelijks in het Duits schrijft of als u permanente visuele referentiepunten nodig heeft. Hier is het oordeel per profiel, zonder opsmuk.
- U schrijft af en toe Duits: blijf bij uw huidige toetsenbord. De numerieke codes en de Option-toets dekken al uw behoeften, en u hoeft nooit opnieuw te leren waar de M staat.
- U bent student of expat en schrijft elke dag in het Duits: visuele referentiepunten worden een echt comfort. Als uw toetsenbord ISO is, lost een set Duitse toetsen dit op voor de prijs van een accessoire.
- U bent programmeur op een verplicht Duits station: hardware lost niets op. Uw probleem is de AltGr-kaart, niet de labels. Print de tabel met symbolen uit en houd deze een week voor uw ogen.
- U bent gamer: blijf er vanaf. De Z, Q, S, D-binds van een spel dat in AZERTY is geconfigureerd raken verspreid, en u zult meer tijd besteden aan herconfigureren dan aan spelen.
- U verzamelt custom toetsenborden: koop de QWERTZ-set voor de esthetiek en geniet ervan. Dat is een volkomen geldige motivatie, het heeft alleen niets met productiviteit te maken.
Voor elke aankoop zijn vier controles noodzakelijk:
- Controleer het ISO- of ANSI-formaat van uw toetsenbord door naar de vorm van de Enter-toets te kijken. L-vormig is ISO. Horizontaal is ANSI.
- Test de softwarematige omschakeling een week lang voordat u ook maar één euro uitgeeft. Veel projecten voor een Duits toetsenbord overleven deze test niet.
- Verwar het Duitse QWERTZ niet met het Zwitserse QWERTZ, dit zijn twee verschillende indelingen ondanks de gemeenschappelijke naam. Het Zwitserse toetsenbord beheert Frans, Duits en Italiaans met afwijkende posities.
- Controleer de aanwezigheid van de extra toets rechts van de linker Shift, degene die een ISO direct onderscheidt van een ANSI op het eerste gezicht.
Als het onderwerp u meer interesseert om esthetische dan om taalkundige redenen, blijft de logica hetzelfde als voor elke set custom keycaps: het formaat gaat voor de stijl.
FAQ: Duits QWERTZ-toetsenbord, veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over de Duitse toetsenbordindeling, met directe antwoorden.
Welke toetsenbordindeling wordt in Duitsland gebruikt?
Toetsenborden die in Duitsland worden verkocht, gebruiken de Duitse QWERTZ-indeling, gestandaardiseerd door de DIN 2137 onder de naam T1. Dit is hetzelfde in Oostenrijk. Zwitserland gebruikt een andere QWERTZ-indeling, ontworpen om tegelijkertijd Duits, Frans en Italiaans te dekken.
Waarom zijn de Y en de Z omgewisseld op een Duits toetsenbord?
De reden is statistisch. De Z is een zeer frequente letter in het Duits, vooral in combinaties als ‘tz’ en aan het begin van woorden, terwijl de Y bijna alleen voorkomt in woorden die uit andere talen zijn geleend. Het plaatsen van de Z op de bovenste rij, die toegankelijker is, en het verplaatsen van de Y naar beneden volgt een logica van frequentie die identiek is aan die van andere nationale indelingen.
QWERTZ of QWERTY: welke is beter?
Geen van beide in absolute zin; alles hangt af van de taal die u schrijft. QWERTZ is efficiënter voor het Duits dankzij de speciale toetsen voor umlauten en de ß. QWERTY blijft comfortabeler voor Engels en vooral voor programmeren, aangezien het directe toegang geeft tot symbolen die QWERTZ achter AltGr begraaft. Voor Frans is geen van beide beter dan een AZERTY of een Frans ISO-toetsenbord.
Hoe typ ik ä, ö, ü en ß op een Frans toetsenbord?
Houd op Windows Alt ingedrukt en typ 0228 voor ä, 0246 voor ö, 0252 voor ü en 0223 voor ß op het numerieke toetsenblok. Doe op macOS Option en U gevolgd door de klinker voor een umlaut, en Option en S voor de ß. Als u vaak schrijft, voeg dan gewoon de Duitse indeling toe in uw taalinstellingen en wissel met een sneltoets.
Hoe maak ik een apenstaartje op een Duits toetsenbord?
Het apenstaartje krijgt u met AltGr en Q. Dit is het symbool dat incidentele gebruikers het meest in de war brengt, omdat het Duitse toetsenbord het niet altijd leesbaar op de toets afdrukt. De combinatie werkt in alle software en op alle versies van Windows, macOS en Linux die in het Duits zijn geconfigureerd.
Is het Oostenrijkse toetsenbord identiek aan het Duitse?
Ja. Oostenrijk en Duitsland delen dezelfde T1-indeling, met dezelfde toetsen en labels. Een toetsenbord gekocht in Wenen werkt identiek in München. Dit is echter niet het geval voor het Zwitserse toetsenbord, dat een afzonderlijke indeling heeft.
Moet ik een Duits toetsenbord kopen om in het Duits te schrijven?
In de meeste gevallen niet. De softwarematige omschakeling is gratis, direct en omkeerbaar, en volstaat om perfect correct Duits te schrijven. De aankoop is alleen gerechtvaardigd als u dagelijks schrijft en de visuele referentiepunten u tijd besparen. En in dat geval: controleer voordat u van toetsenbord wisselt eerst of het een ISO-indeling heeft; een eenvoudige set toetsen is misschien voldoende.
